Pascal Gunsch

Dagelijks leven

Maatschappelijke omstandigheden

De Romeinse maatschappij was een standenmaatschappij waarin senatoren, equites, plebs urbana, vrijgelatenen en slaven duidelijk onderscheiden groepen waren. Verschillen in maatschappelijke positie, vermogen en invloed resulteerden in een verhouding van afhankelijkheid; beschermelingen (clientes) genoten bescherming van een beschermheer (patronus) en van hen werd verwacht dat zij als tegenprestatie hun patronus steunden. De rijken uit de kring der senatoren en ridders (equites) die in Rome een functie in het politieke en/of maatschappelijke leven bekleedden (negotium), bezaten vaak een of meer villa’s, beheerd door een opzichter (vilicus), met slaven voor de verzorging van land en vee. De eigenaars brachten daar hun vrije tijd (otium) door.

Rechtspraak

Tijdens de republiek werd de rechtspraak geregeld door praetoren. Voor ieder proces werd een rechtbank samengesteld, bestaande uit senatoren en equites. De juryleden waren geen specialisten in het recht. Advies kon worden ingewonnen bij de rechtsgeleerden (iuris periti).

In de eerste eeuw n.Chr. namen de republikeinse vormen van rechtspraak door praetoren in betekenis af doordat speciale rechtbanken (o.a. de centumviri) met specialisten op rechtskundig gebied werden ingesteld. De keizer drukte op drie manieren zijn stempel op de rechtspraak:

  • door het recht van aanbeveling (commendatio), waardoor hij in feite bepaalde wie er tot rechter benoemd werd;
  • door het bestaan van speciale keizerlijke rechtbanken, die de keizer voor speciale gevallen kon instellen;
  • door zijn aanwezigheid in de senaat bij processen, met name bij processen wegens majesteitsschennis.

Welsprekendheid

In het basisonderwijs (bij de ludi magister) leerde de leerling lezen en schrijven. In het vervolgonderwijs, achtereenvolgens op de middelbare school (bij de grammaticus) en op de universiteit (bij de retor), lag de nadruk op de studie van de literatuur, met name de bestudering van de Griekse en Romeinse literatuur en oefeningen in de retorica.

Tijdens de republiek maakte de welsprekendheid een grote bloeiperiode door. Naast gerechtsredevoeringen bood de politieke situatie alle gelegenheid voor politieke redevoeringen. Begaafde sprekers konden hun talenten tonen in redevoeringen voor de rechtbank of in senaat en volksvergadering.

In de keizertijd raakte de welsprekendheid in verval doordat het politieke debat nauwelijks meer werd gevoerd: de keizer had immers alles voor het zeggen. De lofrede ontwikkelde zich tot een belangrijke retorische vorm. In de literatuur, in het bijzonder de poëzie, werden politiek gevoelige onderwerpen vermeden of gecamoufleerd; waar men dit niet deed (bijv. geschiedschrijvers die sympathiseerden met het republikeinse verleden) werd repressief opgetreden. Openbare voorlezingen (recitationes), debatten (disputationes) en schriftelijke kritiek speelden een belangrijke rol bij het tot stand komen van literair werk.

Militaire activiteiten

Gedurende de eerste eeuw v.Chr. voerden de Romeinen vele veroveringsoorlogen. Zo veroverde Caesar in de jaren 50 v.Chr. Gallië.

In de eerste eeuw n.Chr. werden de grenzen geconsolideerd en vonden er geen veroveringen meer plaats op grote schaal. Onder keizer Trajanus werden er weer nieuwe gebieden ingelijfd en bereikte het Romeinse Rijk zijn grootste omvang.

Christendom

In Plinius’ brieven 10.96 en 10.97 is sprake van processen tegen christenen. Volgens de christenen is Jezus van Nazareth, die rond 30 n.Chr. in Jeruzalem gekruisigd werd, de zoon van God. Het Griekse woord christos betekent ‘de gezalfde’. In het Romeinse rijk heerste in het algemeen een grote mate van godsdienstvrijheid. Christenen weigerden echter te offeren aan de Romeinse goden en aan de genius (‘beschermengel’) van de keizer, omdat zij volgens hun geloof alleen hun eigen god mochten vereren. Dit wekte argwaan en irritatie bij de Romeinen. Keizer Nero liet na de grote brand van Rome (64 n.Chr.) christenen ter dood brengen. Systematische christenvervolgingen vonden in Plinius’ tijd nog niet plaats.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s